Dişli modülü, metrik dişli sistemlerinde dişlerin büyüklüğünü ifade eden temel geometrik parametrelerden biridir.

Basit şekilde ifade etmek gerekirse modül değeri büyüdükçe dişler daha büyük, daha kalın ve genellikle daha yüksek yük aktarımına uygun hale gelir. Modül küçüldükçe ise daha ince ve sık diş yapısı elde edilir.

Modül değeri “m” harfi ile gösterilir ve birimi milimetredir.

Örneğin;

• Modül 1 dişli
• Modül 2 dişli
• Modül 4 dişli
• Modül 8 dişli

birbirinden farklı diş büyüklüklerine sahiptir.

İki standart düz dişlinin düzgün şekilde çalışabilmesi için temel olarak modüllerinin ve diş profillerinin birbiriyle uyumlu olması gerekir.

Dişli Modülü Neden Önemlidir?

Bir dişlinin yalnızca dış çapını ve diş sayısını bilmek, karşı dişliyle uyumunu belirlemek için her zaman yeterli değildir.

Modül;

• Diş büyüklüğünü
• Bölüm dairesi çapını
• Dişlinin geometrisini
• Karşı dişliyle uyumunu
• Eksenler arası mesafeyi

etkileyen temel değerlerden biridir.

Örneğin aynı diş sayısına sahip iki dişlinin modülleri farklıysa çapları ve diş büyüklükleri de farklı olacaktır.

Bu nedenle özellikle yedek parça üretiminde mevcut dişlinin modülünün doğru belirlenmesi büyük önem taşır.

Dişli Modülü Nasıl Hesaplanır?

Standart bir düz dişlide modül, bölüm dairesi çapının diş sayısına bölünmesiyle hesaplanır.

Modül = Bölüm Dairesi Çapı / Diş Sayısı

Formül olarak:

m = d / z

Burada;

• m: Modül
• d: Bölüm dairesi çapı
• z: Diş sayısı

anlamına gelir.

Örnek Modül Hesabı

Bir dişlinin bölüm dairesi çapı 120 mm ve diş sayısı 40 olsun.

Hesaplama:

m = 120 / 40

m = 3

Bu dişlinin modülü 3 mm olur.

Bölüm Dairesi Çapı Nedir?

Bölüm dairesi çapı, dişli hesaplamalarında kullanılan teorik referans çapıdır.

Birbirleriyle çalışan iki dişlinin hareket aktarımının esas olarak gerçekleştiği geometrik daire olarak düşünülebilir.

Standart düz dişlilerde bölüm dairesi çapı şu formülle hesaplanabilir:

d = m × z

Örneğin modülü 4 ve diş sayısı 30 olan bir dişlinin bölüm dairesi çapı:

d = 4 × 30

d = 120 mm

olur.

Diş Sayısı Nasıl Hesaplanır?

Modül ve bölüm dairesi çapı biliniyorsa diş sayısı şu şekilde hesaplanabilir:

z = d / m

Örneğin bölüm dairesi çapı 200 mm ve modülü 5 olan bir dişli için:

z = 200 / 5

z = 40 diş

elde edilir.

Mevcut Bir Dişlinin Modülü Nasıl Bulunur?

Teknik resmi bulunmayan bir dişlinin modülünü belirlemek için genellikle birkaç farklı ölçünün birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Öncelikle;

• Diş sayısı sayılır.
• Dış çap ölçülür.
• Diş genişliği kontrol edilir.
• Diş profili incelenir.
• Mümkünse karşı dişli değerlendirilir.
• Basınç açısı ve diğer geometrik özellikler kontrol edilir.

Standart düz dişlilerde dış çap formülü ilk tahmin için kullanılabilir.

Ancak özellikle uzun süre çalışmış bir dişlide diş tepeleri aşınmış olabileceğinden ölçülen dış çap orijinal ölçüyü tam olarak yansıtmayabilir.

Bu nedenle profesyonel numune incelemesinde yalnızca tek bir ölçü üzerinden karar verilmesi doğru değildir.

Dişli Modülü ile Diş Sayısı Arasındaki İlişki

Aynı modüle sahip dişlilerde diş sayısı arttıkça dişlinin çapı büyür.

Örneğin modül 2 olan:

• 20 dişli bir dişlinin bölüm dairesi çapı 40 mm
• 40 dişli bir dişlinin bölüm dairesi çapı 80 mm
• 60 dişli bir dişlinin bölüm dairesi çapı 120 mm

olur.

Yani modül sabitken diş sayısının iki katına çıkması bölüm dairesi çapını da iki katına çıkarır.

Aynı Çapta Farklı Modül Olabilir mi?

Evet.

Yaklaşık olarak aynı çapa sahip iki dişlinin modülleri farklı olabilir. Bu durumda diş sayıları da farklı olacaktır.

Örneğin 100 mm civarında bir bölüm dairesi çapına sahip iki dişliden biri modül 2 ve 50 diş, diğeri modül 5 ve 20 diş olabilir.

İki dişlinin çapları benzer olsa da diş geometrileri tamamen farklıdır.

Bu nedenle yalnızca dış çapa bakarak “bu dişlinin aynısını” seçmek doğru değildir.

Farklı Modüllü İki Dişli Birlikte Çalışır mı?

Standart dişli çiftlerinde farklı modüle sahip iki dişli doğru şekilde kavrayamaz.

Örneğin modül 2 olan bir pinyon ile modül 3 olan bir dişli uygun bir dişli çifti oluşturmaz.

Dişlinin karşı parçayla uyumlu çalışabilmesi için modülün yanı sıra;

• Basınç açısı
• Diş profili
• Helis açısı
• Helis yönü
• Eksen mesafesi

gibi diğer geometrik parametrelerin de uygun olması gerekir.

Modül Büyüdükçe Ne Olur?

Modül büyüdükçe diş geometrisi de büyür.

Genel olarak;

Küçük modül: Daha küçük ve daha sık dişler
Büyük modül: Daha iri ve daha seyrek dişler

anlamına gelir.

Büyük modüller genellikle daha yüksek yüklerin bulunduğu ağır hizmet uygulamalarında karşımıza çıkabilir.

Küçük modüller ise kompakt ve daha hassas mekanik sistemlerde kullanılabilir.

Ancak yalnızca modül değerine bakarak dişlinin taşıyabileceği yük belirlenemez.

Malzeme, diş genişliği, diş sayısı, çalışma devri, ısıl işlem ve dişli kalitesi gibi birçok faktör de önemlidir.

Modül Seçimi Nasıl Yapılır?

Yeni bir dişli sistemi tasarlanırken modül değeri rastgele seçilmez.

Tasarıma bağlı olarak;

• Aktarılacak güç
• Tork
• Çalışma devri
• Diş sayısı
• Diş genişliği
• Malzeme
• Darbeli çalışma
• Servis ömrü
• Emniyet katsayısı

gibi faktörler değerlendirilmelidir.

Özellikle yüksek güç aktaran endüstriyel sistemlerde dişli boyutlandırması mühendislik hesaplarına dayanmalıdır.

Helis Dişlilerde Modül Hesabı

Helis dişlilerde modül hesabı düz dişlilere göre biraz daha dikkat gerektirir.

Helis dişlilerde normal modül ve transvers modül gibi farklı tanımlar bulunabilir.

Bu nedenle mevcut bir helis dişlinin yalnızca dış çapı ve diş sayısı üzerinden standart düz dişli formülüyle değerlendirilmesi hatalı sonuç verebilir.

Helis açısı da hesaplamaya dahil edilmelidir.

Bu nedenle helis dişlilerin numuneye göre üretiminde profesyonel ölçüm ve geometrik değerlendirme daha büyük önem taşır.

Konik Dişlilerde Modül

Konik dişlilerde de modül kullanılan temel parametrelerden biridir.

Ancak konik dişlinin geometrisi düz silindirik dişliden farklı olduğu için hesaplamalar daha kapsamlıdır.

Konik açıları, diş sayıları, mil açısı ve diş geometrisi birlikte değerlendirilmelidir.

Bu nedenle konik dişlinin yalnızca dış çapından hareketle basit modül hesabı yapmak çoğu zaman yeterli değildir.

Modül ile DP Arasındaki Fark Nedir?

Metrik sistemde diş büyüklüğü genellikle modül ile ifade edilirken inch esaslı sistemlerde Diametral Pitch (DP) kullanılabilir.

Bu iki değer ters karakter gösterir.

Modülde değer büyüdükçe diş büyürken DP sisteminde sayı büyüdükçe diş küçülür.

İthal makinelerde özellikle ABD veya inch standardının kullanıldığı bazı ekipmanlarda modül yerine DP dişlilerle karşılaşılabilir.

Bu nedenle eski veya ithal bir makine dişlisi ölçülürken doğrudan metrik modül olduğu varsayılmamalıdır.

Modül Hesabında Yapılan Yaygın Hatalar

Dişli modülü belirlenirken yapılan en yaygın hatalardan bazıları şunlardır:

• Sadece dış çapı ölçmek
• Aşınmayı dikkate almamak
• Profil kaydırmasını göz ardı etmek
• Helis dişliyi düz dişli formülüyle hesaplamak
• DP dişliyi modül olarak değerlendirmek
• Basınç açısını kontrol etmemek
• Karşı dişliyi incelememek

Bu hatalar yanlış dişli üretimine neden olabilir.

Yeni üretilen parça fiziksel olarak mevcut parçaya benziyor gibi görünse bile karşı dişliyle doğru çalışmayabilir.

Numuneye Göre Dişli Üretiminde Modülün Önemi

Teknik resmi olmayan bir dişlinin yeniden üretilmesinde modülün doğru belirlenmesi en kritik aşamalardan biridir.

Yanlış belirlenen modül;

• Dişlerin karşı dişliye oturmamasına
• Eksen mesafesinin uyumsuz olmasına
• Aşırı çalışma sesine
• Diş yüzeylerinde hatalı temasa
• Hızlı aşınmaya
• Diş kırılmasına

neden olabilir.

Bu nedenle numuneye göre üretimde modül hesabı diğer geometrik ölçümlerle birlikte değerlendirilmelidir.

Erdişli Makina'da Numuneye Göre Dişli Analizi

Erdişli Makina olarak teknik resmi bulunmayan mevcut dişlilerin numuneye göre yeniden imalatına yönelik çözümler sunuyoruz.

Mevcut parçada diş sayısı, modül, temel geometrik ölçüler ve diğer üretim parametreleri değerlendirilerek uygulamaya uygun üretim planlanabilir.

Özellikle aşınmış veya kırılmış parçaların değerlendirilmesinde mümkün olduğunda karşı dişlinin ve makinenin çalışma koşullarının da incelenmesi önemlidir.

Üretim kabiliyetlerimiz doğrultusunda Ø20 mm'den Ø1300 mm'ye kadar farklı ölçülerde özel dişli imalatı gerçekleştiriyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Dişli modülü ne demektir?

Modül, metrik dişlilerde diş büyüklüğünü tanımlayan temel geometrik parametrelerden biridir.

Modül nasıl hesaplanır?

Standart düz dişlide modül, bölüm dairesi çapının diş sayısına bölünmesiyle hesaplanabilir.

Dış çaptan modül bulunabilir mi?

Standart profil kaydırmasız düz dişlilerde dış çap ve diş sayısından yaklaşık modül hesaplanabilir. Ancak özel geometrilerde veya aşınmış parçalarda bu yöntem tek başına yeterli değildir.

Modül 2 ne demek?

Dişlinin modül değerinin 2 mm olduğunu ifade eder. Standart düz dişlide bölüm dairesi çapı, modül ile diş sayısının çarpımına eşittir.

İki dişlinin modülü aynı olmak zorunda mı?

Birlikte çalışan standart dişli çiftlerinin diş geometrilerinin uyumlu olması gerekir ve modül bu uyumun temel parametrelerinden biridir.

Helis dişlinin modülü aynı şekilde hesaplanır mı?

Helis dişlilerde normal ve transvers modül kavramları bulunduğundan düz dişli hesabının doğrudan uygulanması doğru olmayabilir. Helis açısı da dikkate alınmalıdır.

Sonuç

Dişli modülü, bir dişlinin geometrisini ve karşı dişliyle uyumunu belirleyen temel teknik değerlerden biridir.

Standart düz dişlilerde bölüm dairesi çapı, modül ve diş sayısı arasındaki ilişki basit formüllerle hesaplanabilir. Ancak teknik resmi bulunmayan, aşınmış, helis veya özel geometrili dişlilerin değerlendirilmesinde yalnızca tek bir formüle güvenmek doğru değildir.

Modülü bilinmeyen mevcut bir dişlinin ölçülendirilmesi, teknik resme göre üretim veya numuneye göre özel dişli imalatı ihtiyaçlarınız için Erdişli Makina ile iletişime geçebilirsiniz.