Dişli imalatı; mekanik sistemlerde hareket ve güç aktarımını sağlayan dişlilerin kullanım amacına uygun geometrik özelliklerde ve malzemelerden üretilmesi sürecidir.

Bir dişlinin üretimi yalnızca metal bir parçanın üzerine diş açılmasından ibaret değildir. Dişlinin kullanılacağı makine, aktaracağı tork, çalışma devri, karşı dişlinin özellikleri, malzeme seçimi, diş geometrisi ve gerekli ısıl işlem gibi birçok parametrenin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Endüstriyel makinelerde kullanılan bir dişlinin yanlış ölçüde veya uygun olmayan malzemeden üretilmesi; yüksek çalışma sesi, aşırı ısınma, hızlı aşınma, titreşim ve diş kırılması gibi problemlere yol açabilir.

Bu nedenle profesyonel dişli imalatında üretim süreci teknik verilerin doğru şekilde belirlenmesiyle başlar.

Dişli İmalatı Nasıl Yapılır?

Dişli üretiminin yöntemi; üretilecek dişlinin tipine, ölçüsüne, malzemesine, kullanım alanına ve teknik gereksinimlerine göre değişiklik gösterebilir.

Genel olarak dişli imalat süreci şu aşamalardan oluşur:

1. Teknik özelliklerin belirlenmesi
2. Teknik resim veya numunenin incelenmesi
3. Malzeme seçimi
4. Hammadde hazırlığı
5. Tornalama ve ön işleme
6. Dişlerin oluşturulması
7. Kama kanalı ve diğer detayların işlenmesi
8. Gerekliyse ısıl işlem uygulanması
9. Son kontroller
10. Üretimin tamamlanması

Her aşama nihai dişlinin çalışma performansını etkileyebilir.

1. Dişlinin Teknik Özelliklerinin Belirlenmesi

Üretime başlamadan önce dişlinin geometrik ve mekanik özelliklerinin belirlenmesi gerekir.

Bunlar arasında başlıca;

• Dişli tipi
• Modül
• Diş sayısı
• Basınç açısı
• Diş genişliği
• Dış çap
• Göbek ölçüleri
• Mil deliği
• Kama kanalı
• Helis açısı ve yönü
• Malzeme
• Isıl işlem gereksinimi

bulunur.

Yeni bir makine projesinde bu bilgiler genellikle teknik resim üzerinde belirtilir.

Mevcut bir makinenin yedek parçası üretilecekse teknik resim bulunmayabilir. Böyle durumlarda mevcut dişli numune olarak değerlendirilerek gerekli teknik özelliklerin belirlenmesi gerekebilir.

2. Teknik Resme Göre Dişli İmalatı

Teknik resme göre üretim, özellikle yeni makine ve mühendislik projelerinde kullanılan yöntemdir.

Üreticiye iletilen teknik resimde dişlinin temel geometrik özellikleri, toleransları, malzemesi ve varsa özel üretim gereksinimleri belirtilir.

Teknik resmin doğru ve yeterli bilgi içermesi üretim sürecini önemli ölçüde kolaylaştırır.

Makine üreticileri açısından teknik resme göre özel dişli imalatı, standart katalog ürünlerinin tasarıma uygun olmadığı durumlarda önemli bir çözüm sunar.

Bu yöntem sayesinde makinenin tasarımını hazır bir dişliye göre değiştirmek yerine, dişli makinenin tasarımına uygun olarak üretilebilir.

3. Numuneye Göre Dişli İmalatı

Endüstriyel tesislerde uzun yıllardır çalışan makinelerin teknik resimlerine ulaşmak her zaman mümkün olmayabilir.

Özellikle;

• Eski makinelerde
• İthal makinelerde
• Üreticisi artık bulunmayan ekipmanlarda
• Üretimden kalkmış modellerde
• Özel imalat makinelerde

yedek parçanın teknik dokümantasyonu bulunmayabilir.

Bu durumda mevcut dişli numune olarak değerlendirilerek ölçüleri ve diş geometrisi belirlenebilir.

Numuneye göre dişli üretiminde yalnızca dış çap ve diş sayısının ölçülmesi yeterli değildir. Modül, basınç açısı, helis özellikleri, göbek ve mil bağlantıları gibi birçok detayın doğru belirlenmesi gerekir.

Aşınmış bir dişlinin mevcut geometrisi orijinal geometriden farklılaşmış olabileceğinden, mümkün olduğunda karşı dişlinin ve makinenin çalışma koşullarının da değerlendirilmesi önemlidir.

4. Dişli Üretiminde Malzeme Seçimi

Dişli imalatının en önemli aşamalarından biri doğru malzemenin seçilmesidir.

Her dişli aynı yük ve çalışma koşullarına maruz kalmaz. Düşük yük altında çalışan bir otomasyon dişlisi ile ağır sanayi redüktöründe yüksek tork aktaran bir dişlinin malzeme gereksinimleri aynı değildir.

Malzeme seçiminde;

• Aktarılacak tork
• Çalışma devri
• Darbeli yükler
• Çalışma süresi
• Ortam sıcaklığı
• Yağlama koşulları
• Dişli tipi
• Karşı dişlinin malzemesi
• Isıl işlem gereksinimi

gibi faktörler dikkate alınmalıdır.

Dişli İmalatında Kullanılan Malzemeler

Dişli üretiminde farklı çelik ve mühendislik malzemelerinden yararlanılabilir.

Uygulamanın gereksinimlerine göre kullanılan malzemeler arasında 4140, 8620, 1040 ve 17CrNiMo6 gibi çeliklerin yanı sıra bronz, Kestamid ve alüminyum gibi alternatifler de bulunabilir.

4140 Çelik

4140, mekanik dayanım gerektiren makine parçalarında yaygın kullanılan alaşımlı çeliklerden biridir.

Dişlilerin yanı sıra miller ve farklı güç aktarım parçalarında da değerlendirilebilir.

8620 Çelik

8620, uygun uygulamalarda sementasyon gibi yüzey sertleştirme işlemleriyle birlikte kullanılabilen alaşımlı çeliklerden biridir.

Yüzey aşınma dayanımının önemli olduğu dişli uygulamalarında değerlendirilebilir.

1040 Çelik

1040 orta karbonlu çelik sınıflarından biridir ve farklı genel makine uygulamalarında kullanılabilir.

Dişlinin çalışma koşullarına göre malzeme olarak değerlendirilebilir.

17CrNiMo6

17CrNiMo6, ağır hizmet tipi ve yüksek mekanik gereksinimlerin bulunduğu dişli uygulamalarında değerlendirilebilen alaşımlı çeliklerden biridir.

Malzemenin kullanılacağı uygulama ve uygulanacak ısıl işlem birlikte değerlendirilmelidir.

Bronz

Bronz özellikle kaymalı temasın bulunduğu bazı güç aktarım sistemlerinde tercih edilebilir.

En bilinen uygulamalarından biri çelik sonsuz vida ile birlikte çalışan bronz sonsuz çark sistemleridir.

Kestamid

Kestamid gibi mühendislik plastikleri düşük ağırlık, korozyon direnci ve uygun uygulamalarda daha sessiz çalışma gibi özellikleri nedeniyle bazı dişli sistemlerinde kullanılabilir.

Her uygulamada metal dişlinin yerine kullanılması uygun değildir. Çalışma yükü ve ortam koşulları mutlaka değerlendirilmelidir.

5. Hammadde Hazırlığı ve Ön İşleme

Malzeme belirlendikten sonra üretilecek dişlinin ölçülerine uygun hammadde hazırlanır.

Hammadde daha sonra talaşlı imalat işlemleriyle dişlinin temel geometrisine yaklaştırılır.

Tornalama işlemleri sırasında;

• Dış çap
• İç çap
• Göbek
• Mil deliği
• Alın yüzeyleri
• Kademeler

gibi temel geometrik özellikler oluşturulabilir.

Bu aşamada oluşturulan geometrinin doğruluğu sonraki diş açma işlemleri açısından önemlidir.

6. Dişlerin Oluşturulması

Dişli imalatının temel aşaması diş geometrisinin oluşturulmasıdır.

Kullanılacak üretim yöntemi dişlinin tipine, modülüne, ölçüsüne ve teknik gereksinimlerine göre değişebilir.

Düz, helis, konik, zincir, triger veya sonsuz vida sistemlerinde birbirinden farklı diş geometrileri bulunur.

Bu nedenle her dişli aynı yöntem ve takımla üretilemez.

Üretim sırasında diş sayısı, modül, basınç açısı ve diğer geometrik parametrelerin teknik gereksinimlere uygun olması gerekir.

7. Kama Kanalı ve Bağlantı Detayları

Dişli üretildikten sonra mile bağlantısı için farklı mekanik detayların işlenmesi gerekebilir.

Bunların en yaygınlarından biri kama kanalıdır.

Kama kanalı, dişli ile mil arasında tork aktarımına yardımcı olan mekanik bağlantının oluşturulmasını sağlar.

Projeye göre dişlide;

• Kama kanalı
• Özel mil deliği
• Göbek
• Bağlantı delikleri
• Kanal
• Flanş
• Kademeli çaplar

gibi ek geometriler bulunabilir.

Bu detayların teknik resme uygun şekilde işlenmesi dişlinin makineye doğru şekilde monte edilebilmesi açısından önemlidir.

8. Dişlilerde Isıl İşlem

Bazı dişliler üretildikleri haliyle kullanılabilirken bazı uygulamalarda malzemenin mekanik özelliklerinin geliştirilmesi amacıyla ısıl işlem gerekebilir.

Dişli üretiminde uygulamaya bağlı olarak;

• Sementasyon
• İndüksiyon
• Nitrasyon

gibi yöntemlerden yararlanılabilir.

Sementasyon

Sementasyon, uygun çeliklerde yüzey karbon miktarının artırılması ve ardından sertleştirme uygulanması esasına dayanan bir işlemdir.

Amaç sert ve aşınmaya dayanıklı bir yüzey elde ederken çekirdekte belirli bir tokluk seviyesinin korunmasıdır.

İndüksiyon

İndüksiyonla sertleştirmede parçanın belirli bölgeleri elektromanyetik yöntemle hızlı şekilde ısıtılarak sertleştirilebilir.

Dişli yüzeylerinin lokal olarak sertleştirilmesi gereken bazı uygulamalarda kullanılabilir.

Nitrasyon

Nitrasyon, uygun malzemelerde yüzey özelliklerini geliştirmek amacıyla kullanılan termokimyasal işlemlerden biridir.

Hangi yöntemin kullanılacağı malzemeye ve dişlinin çalışma koşullarına göre belirlenmelidir.

9. Dişli Kontrolü

Üretim tamamlandıktan sonra dişlinin teknik gereksinimlere uygunluğunun kontrol edilmesi gerekir.

Uygulamaya bağlı olarak;

• Temel ölçüler
• Diş sayısı
• Modül
• Diş geometrisi
• Mil deliği
• Kama kanalı
• Göbek ölçüleri
• Karşı parçayla çalışma durumu

değerlendirilebilir.

Özellikle birlikte çalışan dişli çiftlerinde yalnızca tek parçanın ölçülerinin değil, iki parçanın birbirleriyle uyumunun da önemli olduğu unutulmamalıdır.

Dişli İmalatında En Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?

Dişli üretiminde veya yedek parça seçiminde yapılan bazı hatalar parçanın kullanım ömrünü ciddi şekilde azaltabilir.

Bunların başında yanlış modül seçimi, uygun olmayan malzeme kullanımı, hatalı eksen mesafesi, yanlış ısıl işlem, yetersiz yağlama ve aşınmış karşı dişlinin dikkate alınmaması gelir.

Örneğin kırılmış bir dişlinin yenisi üretilirken karşı dişli ciddi şekilde aşınmışsa yalnızca kırılan parçanın değiştirilmesi yeni dişlinin de kısa sürede zarar görmesine neden olabilir.

Bu nedenle dişli arızalarında sistemin bütün olarak değerlendirilmesi önemlidir.

Özel Dişli İmalatı Ne Zaman Gereklidir?

Piyasada bulunan standart dişliler her makine için uygun olmayabilir.

Özel dişli imalatı özellikle;

• Standart ölçünün bulunmadığı
• Makinenin özel tasarım olduğu
• Orijinal parçanın üretimden kalktığı
• İthal parçanın tedarik süresinin uzun olduğu
• Teknik resme özel üretim gerektiği
• Mevcut parçanın numuneden yeniden üretilmesi gerektiği

durumlarda tercih edilir.

Bu yöntem sayesinde makinenin tamamını değiştirmek yerine ihtiyaç duyulan mekanik parçanın yeniden üretilmesi mümkün olabilir.

Erdişli Makina'da Dişli İmalatı

Erdişli Makina olarak 1987'den bu yana makine dişlileri ve özel yedek parça imalatı alanında faaliyet gösteriyoruz.

Üretim kabiliyetlerimiz doğrultusunda Ø20 mm'den Ø1300 mm'ye kadar farklı ölçülerde;

• Düz dişli
• Helis dişli
• Konik dişli
• Zincir dişlisi
• Triger dişlisi
• Sonsuz vida ve sonsuz çark
• Bronz dişli
• Kestamid dişli
• Kremayer
• Pinyon
• Dişli mili
• Özel imalat dişli

üretimi gerçekleştiriyoruz.

Teknik resme göre yeni parça üretiminin yanı sıra mevcut numuneye göre yedek parça imalatına yönelik çözümler sunuyoruz.

4140, 8620, 1040, 17CrNiMo6, bronz, Kestamid ve alüminyum gibi farklı malzemeleri uygulamanın teknik gereksinimlerine göre değerlendirebiliyoruz.

Sementasyon, indüksiyon ve nitrasyon gibi ısıl işlem gereksinimleri de parçanın kullanım koşullarına göre üretim sürecinin bir parçası olarak planlanabilir.

Teknik resme veya mevcut numuneye göre özel dişli imalatı ihtiyaçlarınız için Erdişli Makina ile iletişime geçebilirsiniz.